Trong 7 ngày qua, một giao thức đã âm thầm mất đi một phần thanh khoản LP đáng kể trên Ethereum, trong khi đội ngũ của nó đang bận rộn triển khai hợp đồng trên một chuỗi khác. Không, tôi không nói về một farm yield nào đó. Tôi đang nói về Rarible — một trong những cái tên lâu đời nhất trong lĩnh vực NFT marketplace — vừa chính thức đặt chân lên Solana.
Để tôi cho bạn thấy những gì tôi tìm thấy khi kéo toàn bộ dữ liệu on-chain liên quan đến quyết định này: con số ấy không nằm ở khối lượng giao dịch dự kiến, mà nằm ở một thứ sâu hơn — cấu trúc khuyến khích của toàn bộ nền kinh tế NFT.
Bối cảnh: Khi "ngôi trường cũ" phải đi tìm sân chơi mới
Rarible ra đời năm 2020, thời điểm NFT còn là một khái niệm xa lạ với phần lớn nhà đầu tư. Nó từng là một trong những marketplace được nhắc đến nhiều nhất, cùng với OpenSea, trong cơn sốt NFT 2021-2022. Nhưng mọi thứ đã thay đổi.
Nếu nhìn vào dữ liệu lịch sử, có thể thấy khối lượng giao dịch NFT trên Ethereum đã giảm hơn 90% so với đỉnh điểm. Các collection blue-chip như Bored Ape Yacht Club mất tới 80-90% giá trị floor price. Và trong bối cảnh đó, một nền tảng như Rarible — vốn phụ thuộc nhiều vào phí giao dịch và royalty — đang phải đối mặt với bài toán sinh tồn.
Solana, với chi phí giao dịch thấp (dưới 0.01 SOL mỗi giao dịch) và tốc độ xử lý nhanh (thường nhỏ hơn 1 giây), trở thành một điểm đến tự nhiên. Nhưng vấn đề không đơn giản như vậy.
Solana NFT không còn là "vùng đất hoang" cho bất kỳ ai bước vào — nó đã có hai ông lớn chiếm lĩnh: Magic Eden, với thị phần có thể chiếm trên 50% khối lượng giao dịch NFT trên Solana, và Tensor, một nền tảng theo mô hình chuyên nghiệp (pro trading) giống Blur, chiếm một phần ba lượng giao dịch còn lại. Cả hai đều đã xây dựng được cộng đồng người dùng trung thành và thanh khoản dày đặc.
Vậy Rarible mang gì đến cuộc chơi này?
Cơ bản: Chìa khóa nằm ở cấp độ hợp đồng
Ở cấp độ hợp đồng, việc triển khai Rarible trên Solana không phải là một cuộc cách mạng kỹ thuật. Thực chất, Rarible Protocol — bộ khung mà họ đã xây dựng từ năm 2021 — được thiết kế để hỗ trợ đa chuỗi ngay từ đầu. Hiện tại, nó đã hỗ trợ Ethereum, Polygon, Tezos, và giờ là Solana. Quá trình này chủ yếu là công việc kỹ thuật chuyển đổi: thích ứng với chuẩn Metaplex (chuẩn NFT của Solana), tích hợp ví Phantom và Backpack, xử lý cơ chế SPL Token.
Nhưng điều thú vị không nằm ở việc "Rarible chạy trên Solana", mà nằm ở cách họ định vị sự khác biệt trên một thị trường đã có người dẫn đầu.
Hãy nhìn vào ba yếu tố mà Rarible nhấn mạnh ở đây: cross-chain aggregation, royalty protection, và DAO governance. Mỗi yếu tố này đều có sự đối trọng với các đối thủ của họ trên Solana.
Yếu tố thứ nhất — cross-chain aggregation: Magic Eden đã mở rộng sang Ethereum và các chuỗi EVM khác từ cuối 2023. Tensor thì vẫn tập trung chủ yếu vào Solana. Về lý thuyết, Rarible có thể trở thành "trung tâm trung gian" cho các nhà sưu tập muốn giao dịch NFT trên nhiều chuỗi khác nhau. Nhưng thực tế, điều này đòi hỏi phải xây dựng thanh khoản ở cả hai đầu, và nếu Rarible không có được điều đó, tính năng "aggregation" chỉ là lớp sơn bóng.
Yếu tố thứ hai — royalty protection: Đây là điểm mà Rarible có lợi thế rõ rệt. Lịch sử cho thấy Magic Eden từng gây tranh cãi lớn khi cho phép người bán tùy chọn trả royalty hoặc không trả royalty. Điều này khiến nhiều nhà sáng tạo nội dung trên Solana không hài lòng. Trong khi đó, Rarible đã xây dựng thương hiệu xoay quanh "creator-first" — một lựa chọn có chủ đích khiến họ trở thành nền tảng thân thiện với nhà sáng tạo.
Nhưng tôi nhận thấy một sự thật khác — hệ số tương quan giữa việc hỗ trợ royalty và khối lượng giao dịch thực tế gần như bằng không. Các nhà giao dịch chuyên nghiệp sẽ luôn chọn nơi có chi phí thấp nhất và thanh khoản tốt nhất, còn royalty là câu chuyện của các nhà sáng tạo nhỏ lẻ. Điều này tạo ra một khoảng trống chiến lược giữa "những gì Rarible nói họ làm" và "những gì thị trường thực sự phản ứng".
Yếu tố thứ ba — DAO governance: RARI DAO cho phép người nắm giữ token RARI bỏ phiếu về các tham số giao thức. Ý tưởng này nghe có vẻ tiến bộ, nhưng thực tế cho thấy các quyết định nhanh nhạy trên thị trường NFT rất khó được thông qua qua bỏ phiếu DAO. Trong khi Tensor hoặc Magic Eden có thể tung ra một chương trình khuyến khích mới trong vòng 24 giờ, Rarible có thể phải mất nhiều tuần để thông qua một đề xuất tương tự. Và trong một môi trường cạnh tranh như Solana NFT, chậm là chết.
Điểm mù: Vì sao "thị phần" không phải là mục tiêu thực sự?
Đây là lúc tôi muốn đưa ra một góc nhìn phản trực giác.
Các báo cáo tin tức thường nhìn nhận sự kiện này như một thách thức trực tiếp lên Magic Eden và Tensor. Nhưng nếu nhìn sâu hơn vào dữ liệu, tôi cho rằng mục tiêu thực sự của Rarible không phải là chiếm thị phần trên Solana, mà là duy trì sự tồn tại của RARI token bằng cách mở rộng câu chuyện.
Hãy nhìn vào lịch sử của RARI. Token này đạt đỉnh khoảng 60 USD vào tháng 2 năm 2021, và hiện nay giao dịch ở mức chỉ vài USD. Khối lượng giao dịch trên Rarible.com — phân tích trên Dune — cho thấy nó đã giảm từ hàng nghìn ETH mỗi ngày xuống chỉ còn vài chục ETH mỗi ngày. Trong bối cảnh đó, việc mở rộng sang Solana là một cách để "thêm sức sống" cho câu chuyện đầu tư, một cách để nói rằng: "Này, chúng tôi vẫn có thể mở rộng, vẫn có thể tạo ra tăng trưởng." Nhưng sức sống này có thật hay chỉ là một chiêu trò?
Câu trả lời đầu tiên phụ thuộc vào một yếu tố then chốt: lưu lượng người dùng thực tế. Nếu Rarible không thể thu hút người bán và người mua thực sự trên Solana, mọi thứ chỉ dừng lại ở mức thông cáo báo chí.
Và có một vấn đề lớn hơn — sự khập khiễng về mô hình khuyến khích. Trên Ethereum, Rarible đã từng sử dụng mô hình liquidity mining (phát thưởng RARI cho người dùng) để thu hút giao dịch. Nếu họ lặp lại mô hình này trên Solana, điều đó có thể tạo ra một nhóm người dùng "săn reward" — những người chỉ đến để khai thác ưu đãi rồi rời đi ngay khi hết thưởng, để lại nền tảng với con số ảo và thanh khoản rỗng. Tôi đã thấy kịch bản này lặp lại quá nhiều lần trong lịch sử DeFi để không cảnh giác với nó.
Một điểm mù nữa: Rarible sẽ phải đối mặt với bài toán "một kích thước không vừa tất cả" khi nói đến việc triển khai cross-chain. Việc Rarible hoạt động trên cả Ethereum, Polygon, Tezos và Solana đặt ra câu hỏi: khi một nhà sáng tạo mint NFT ở Solana, họ có thể tận dụng thanh khoản từ Ethereum side không? Nếu không có cơ chế hoặc cây cầu nào, việc "multi-chain" chỉ là lời nói suông, còn nếu có, chi phí và rủi ro bảo mật của bridge sẽ trở thành một rào cản lớn.
Bức tranh lớn: Bài toán kinh tế của "creator economy" trên chuỗi
Nhìn xa hơn Rarible, câu chuyện này phản ánh một vấn đề mang tính hệ thống trong toàn bộ ngành NFT.
Các giao thức NFT marketplace đang trong cuộc đua không hồi kết để giành giật một lượng người dùng có hạn — thay vì mở rộng tổng thể thị trường. Khi tổng khối lượng giao dịch NFT sụt giảm mạnh (dữ liệu trên Dune cho thấy khối lượng giao dịch NFT trên Ethereum liên tục chạm đáy trong suốt năm 2024), việc tranh giành miếng bánh hiện tại càng trở nên khốc liệt hơn.
Nhưng điều mà Rarible đang cố gắng làm ở đây — dù có thể không phải là chiến lược tối ưu — lại đặt ra một câu hỏi rất quan trọng về cấu trúc thị trường NFT trong tương lai: Liệu một market duy nhất có thể phục vụ tất cả các chuỗi? Hay sẽ là nhiều market chuyên biệt cho từng hệ sinh thái?
Magic Eden đang thử nghiệm mô hình multi-chain, Tensor tập trung vào Solana, OpenSea vẫn mạnh ở Ethereum. Rarible đưa ra một lựa chọn khác: một giao thức điều phối, không phải một marketplace — nơi mà bất kỳ ai cũng có thể tự xây dựng marketplace của riêng mình trên giao thức Rarible Protocol.
Với tư cách là người làm phân tích, tôi đánh giá mô hình này có tính bền vững cao hơn trong dài hạn nhưng lại gặp khó khăn trong việc thu hút người dùng trực tiếp. Nó giống như việc xây dựng một "giao thức hạ tầng" thay vì "ứng dụng người dùng". Nếu làm tốt, Rarible có thể trở thành lớp thanh khoản nền tảng cho nhiều ứng dụng khác nhau trên nhiều chuỗi. Nếu không — hoặc nếu các đối thủ lớn như Magic Eden tích hợp sâu hơn — Rarible sẽ chỉ là một "nền tảng nhỏ giữa rừng gã khổng lồ".
Ở góc độ vận hành: Rủi ro mất tập trung và rạn nứt văn hóa
Một khía cạnh mà hầu hết các bài phân tích bỏ qua là sự khác biệt văn hóa giữa cộng đồng NFT trên Ethereum và trên Solana.
Cộng đồng NFT trên Solana có những đặc điểm riêng biệt: họ ưu tiên tốc độ, chi phí thấp, và trải nghiệm giao dịch nhanh chóng. Họ cũng có xu hướng sử dụng các công cụ chuyên nghiệp như Tensor khi muốn thực hiện các giao dịch phức tạp. Trong khi đó, cộng đồng NFT trên Ethereum thường chú trọng hơn đến nghệ thuật, thương hiệu, và các câu chuyện văn hóa dài hạn.
Rarible — vốn sinh ra từ cộng đồng Ethereum — sẽ phải học cách thích nghi với "tính cách" của Solana. Đội ngũ của họ có thể không hiểu rõ những tín hiệu văn hóa tinh tế này, dẫn đến việc thiết kế sản phẩm lệch nhịp so với nhu cầu thị trường.
Nhưng cũng có một khả năng ngược lại: Rarible có thể được hưởng lợi từ sự khác biệt đó. Nếu họ định vị mình là "nền tảng đa chuỗi tôn trọng nhà sáng tạo" — trong khi Magic Eden bị coi là "sàn giao dịch thương mại thuần túy" — thì một phần nhà sáng tạo nội dung trên Solana có thể bị thu hút. Và đây chính là nhóm người dùng chất lượng nhất, những người tạo ra nội dung và định hình văn hóa, mang lại giá trị lâu dài cho bất kỳ nền tảng nào.
Tín hiệu kỹ thuật tôi đang theo dõi
Tôi nghĩ rotation tiếp theo sẽ vào những dự án có khả năng tạo ra doanh thu thực từ phí giao dịch — không phải từ token inflation — và có mô hình thu hút người dùng bền vững. Trong bối cảnh đó, tôi quan tâm đến ba số liệu cụ thể sau khi Rarible chính thức hoạt động trên Solana:
Thứ nhất: Số lượng ví hoạt động hàng tuần trên hợp đồng Rarible trên Solana — con số này sẽ cho biết liệu có người dùng thật hay không.
Thứ hai: Tỷ lệ chuyển đổi từ người xem sang người mua — một con số quan trọng phản ánh chất lượng giao diện và trải nghiệm người dùng.
Thứ ba: Lượng NFT được mint trực tiếp trên Rarible Solana so với tổng lượng NFT mint trên toàn bộ Solana — đây là thước đo duy nhất phản ánh mức độ chấp nhận của cộng đồng nhà sáng tạo.
Hiện tại, tôi chưa thấy dữ liệu nào cho thấy Rarible sẽ thành công vượt trội trên Solana. Nhưng điều đó không có nghĩa là chiến lược này sai. Nó chỉ đơn giản là một "ván cược an toàn" — đặt cược vào một thị trường đang có sự tăng trưởng về hạ tầng mà không cần phải đổi mới mô hình kinh doanh cốt lõi. Và trong một thị trường giá xuống, "an toàn" đôi khi là thứ tốt nhất mà một đội ngũ có thể làm.
Kết luận: Trước khi điều này trở nên phổ biến
Trước khi mọi người bắt đầu nói về "cuộc chiến NFT marketplace trên Solana" như một trận chiến quan trọng, hãy nhìn vào một sự thật đơn giản: tổng khối lượng giao dịch NFT trên toàn thị trường vẫn đang ở mức rất thấp so với đỉnh điểm. Đây không phải là trò chơi có tổng số dương. Các nền tảng đang giành giật một miếng bánh đang teo lại.
Và câu hỏi quan trọng nhất không nằm ở Rarible, Magic Eden hay Tensor. Nó nằm ở những người dùng cuối: Liệu họ có còn quan tâm đến NFT như một tài sản số đáng giao dịch, hay chỉ đơn giản là một trào lưu đã qua?
Câu trả lời sẽ định hình không chỉ số phận của Rarible trên Solana, mà còn định hình cả tương lai của ngành công nghiệp này. Và có thể — chỉ có thể thôi — Rarible không đang chơi ván cờ thị phần, mà đang đặt cược vào một thứ lớn hơn: sự trở lại của văn hóa sở hữu số trong một thị trường giá lên mới. Nếu đúng như vậy, mọi sự chú ý vào "cuộc chiến thị phần" hiện tại đều là một sự đánh lạc hướng.